De bibliotheek in transitie
Bibliotheken doen allang veel meer dan alleen boeken uitlenen. Het zijn publieke ruimtes voor leren, ontmoeten, dialoog, kunst en cultuur, en een van de weinige plekken waar mensen met verschillende achtergronden en perspectieven samenkomen. Daarnaast hebben bibliotheken een actieve rol in maatschappelijke vraagstukken zoals laaggeletterdheid, digitale ongelijkheid en de democratische ruimte. De bibliotheeksector is daarmee in transitie. In veel bibliotheken is die verschuiving al zichtbaar.
De opdracht is breed en de transitie niet vanzelfsprekend. De maatschappelijke relevantie en ondersteunende rol van de bibliotheek is groter geworden, in een samenleving die complexer is om in mee te komen. De opdracht om er voor iedereen te zijn, en daarbinnen focus te houden op wat specifieke inwoners nodig hebben, is complex. Tegelijk vraagt het om voort te bouwen op een rijke traditie van verzamelen, ontsluiten en programmeren, terwijl er ook ruimte gemaakt wordt voor wat lokaal ontstaat. Het vraagt om een verschuiving van bewaker van kennis naar een actieve partner in opgaven die er in de samenleving toe doen. Hoe doe je dat?
Ontwerpend werken in de bibliotheek
Bij die opgaven horen vragen die niet eenvoudig te beantwoorden zijn, zoals hoe je betekenisvol kunt zijn voor inwoners die niet vanzelf naar de bibliotheek komen en hoe je vorm geeft aan burgerschap. Een ontwerper en bibliotheekteams werken hier samen aan, vanuit een nieuwsgierige en open houding. Zij gaan op zoek naar de vraag achter de vraag. De ontwerper brengt structuur, methodes en energie om met het team daadwerkelijk de wijk in te gaan: gesprekken op locatie, meelopen bij activiteiten, creatieve werkvormen om de belevingswereld en behoeften van inwoners in beeld te brengen, en de structuren die daarop inwerken. Binnen de bibliotheek reflecteren zij met het team op wat dat oplevert en geven zij samen richting aan de volgende stap. De opbrengst maken ze tastbaar en vertalen ze naar een werkvorm, een interventie, dienst, object of een andere manier van programmeren. Ontwerpers creëren met de bibliotheek geen blauwdruk, maar een manier van werken die het team zich eigen kan maken én die past bij de context waarin de bibliotheek werkt. Precies daar zit de kracht van werken met social design: ontwerpen vanuit een dieper begrip van zowel de leefwereld als de structuren daaromheen, in plaats van vanuit aannames of bestaand aanbod, waarbij de inwoner altijd centraal staat.
Vijf verschuivingen waar ontwerpend werken waarde toevoegt
De veranderende rol van de bibliotheek vraagt om andere manieren van werken. In de trajecten met ontwerpers zagen we vijf verschuivingen waar ontwerpend werken specifiek waarde toevoegt. Gedeeltelijk waren deze verschuivingen al gaande in de sector en daarnaast zijn ze nodig om die nieuwe rol van de bibliotheek echt in te vullen.
Ontwerpers werken als vliegwiel voor deze verschuivingen. Met hun aanpak, methodes en doorzettingsvermogen krijgt het bibliotheekteam de tijd en ruimte voor gesprekken en het verkennen van vragen, werk dat in de drukte van programmering en uitvoering vaak blijft liggen. Zij verbreden het perspectief zodat het ecosysteem in beeld komt: inwoners, partners, de eigen organisatie en de opgave op de lange termijn. Vraagstukken die abstract en complex zijn, maken zij invoelbaar door mogelijkheden te verbeelden en te vertalen naar kleine experimenten waarmee het team vandaag kan beginnen.
